माइतीको ढोकाबाट चुपचाप फर्किएको दिन

उषा दुई दाजुकी बहिनी थिइन् र एक भाइकी दिदी। सानैदेखि हाँसिखुसी रमाउँदै हुर्केकी थिईन्, बाबाआमाको काखमा।बिहे हुनुअघि उषाको संसार नै उही थियो - त्यो पुरानो दुईतले घर, जहाँ बिहान आमाको कराउँदो स्वरले उसको निद्रा टुट्थ्यो - "उषा, उठ न, तेरो मनपर्नेखाना पकाउँदै छु," र साँझ बुबाको कोमल हातले उसको निधारमा सुम्सुम्याउँदै भन्नु हुन्थ्यो - "तँ बिना त यो घर सुनसान लाग्छ।" बिहे भयो - उषा पराइ घर गइन्। तर माइतीघर कहिल्यै पराइ भएन। हरेक चाडपर्व नजिकिँदै गर्दा बुबाको फोन आइपुग्थ्यो - "छोरी, दशैं आउँदै छ, तेरो मनपर्ने कपडा ल्याइसकिएको छु, आमा तँ आउँछेस् भनेर तिमीलाई मन पर्ने अचार हालिरहेकी छिन्।" उषा माइती आइपुग्ने बित्तिकै फेरि बच्चा बन्थिन्। आमाको काखमा टाउको राखेर घाम ताप्थिन्।बुबाले बजारबाट किनेर ल्याएको नयाँ चप्पल जुत्याउँथिन् र बच्चाजस्तो हाँस्थिन्। र बुबा सधैं भन्ने गर्नु हुन्थ्यो -"छोरी आइपुग्छे भने घरै उज्यालो हुन्छ।" तर त्यो उज्यालो अस्ताउँदै गयो। पहिला आमा गइन् - एकाएक घरको मिठास हरायो। तर बाबाले त्यो मिठास बचाइराख्न प्रयास गरे - आफैं अचार हाल्न सिके, आफैं चिया बनाइदिन थाले। छोरी आइपुग्दा उस्तै माया, उस्तै आग्रह, उस्तै स्नेह। तर त्यसको केही वर्षमै, एक बिहान…फोन आयो - भाइको रूँदै गरेको स्वर:"दिदी… अब बाबा पनि हुनुहुन्न…बित्नु भयो" उषाको हातबाट मोबाइल खस्यो। उनले बुवाको मृत्यु भएको खबर सुनेपछि बिक्षिप्त बनिन्। टाढाको माइती ट्याक्सी रिजर्भ गरेर बुवाको अन्तिम सस्कारमा पुग्न हिडीन ! तर घर पुगिसक्दा बुवाको लास उठी सकेको थियो । बुवालाई घाटमा लगेर जलाइसकिएको थियो ! उनले अन्तिम पटक बुवाको मुख पनि हेर्न पाइनन् ! झनै बुवाले हिजो गर्ने माया र त्यो घरमा पुग्दा गरेका माया र बोलेका शब्दहरु सम्झेर रुन सुरु गरिन ! उनलाई बच्चा देखि कै पुराना कुराहरु फिलिम हेरे जस्तै सरसर्ती याद आइदिए ! रुन सम्म रोईंन थाकेर आफै रुवाइ सकिएको थियो उषाको ! सधै ढोकामा उभिएर खोल्ने बुवा, बाटो सम्म लिन आउने बुवा अब मात्र बाँकि थियो त फोटोमा टाँसिएको बुबाको मुस्कान मात्र बाँकी थियो। दिन बित्दै गए, बुवाको मृत्यु पछि त्यो पहिलो चाडपर्व आयो - बुबा र आमा विना। उषाले पर्खिइन् -भाइको फोन होला कि, दाजुहरूको निम्तो होला कि -तर आयो केवल एक औपचारिक म्यासेज: "तीज आउँदै छ, सम्झनुभएको होला।" उषा आफैं गइन् -भाउजुहरूको व्यवहार शिष्ट थियो, तर टाढा, उँहाहरुको अनुहारमा माया थिएन।बुहारीहरूले नमस्ते त गरिन्, तर आँखामा माया थिएन।दाजुभाइ त्यही थिए -तर उनीहरूको बोली बन्धनमा थियो, शायद भाउजुहरूको अनुमति नपाई माया देखाउनु हुँदैन भन्ने डर। त्यस रात उषा एक्लै बुबाको कोठामा गइन्। कुनै समय जहाँ बुवाको मायालु हातले निधार छोथ्यो, आज त्यही कोठा चिसो थियो, रित्तो, सुस्केरा भरिएको। बुवा आमाको गन्ध थियो त्यो कोठामा ! झल्झली सम्झी उषाले ! "बाबा, तपाई हुनुहुन्न भने यो कोठा कोठा मात्रै रहन्छ, घर होइन। र तपाइँहरू दुबै नभएपछि… यो माइतीघर पनि माइती रहँदैन।" पहिले जस्तो चाडपर्व अब उषाका लागि रमाइलो थिएन ! भाउजू र बुहारीहरूलाई लिएर माइत गए दाई, भाइ ! उ त झनै एक्लै भै घरमा ! खान पकाएर छोडेका थिए भाउजु बुहारीले ! तताएर खाइ र ढोकाको चापी लगाएर जुत्तामा राखी र उषा पनि लागि आफ्नै घर तिर । एकदिन उषाकी छोरीले सोधी - "आमा, तपाईं माइती जान्नुभएको छैन?" धेरै बेर मौन रहिन्, अनि बिस्तारै भनिन् - "जाने रहर त अझै छ बाबु, तर त्यहाँ अब न आमाको काख छ, न बाबाको त्यो मिठो बोली। अब त्यो घर त बाँकी छ, तर त्यो घरभित्र मेरो 'आफ्नोपन' छैन। अब त्यो माइती होइन - सम्झनाको एउटा पुरानो पानामात्र हो।" माइतीघर, छोरीका लागि केवल ईँटा–काठको संरचना होइन। त्यो घर त मायाको परिभाषा हो - जहाँ बिहान आमाको काखमा चिया पिउँदै दिन सुरु हुन्थ्यो, र साँझ बुबाको बोलावटले मन उज्यालो हुन्थ्यो। तर जब ती दुई अनुहार हराउँछन् -आमाको काख र बुबाको मुस्कान - त्यसपछि त्यो घर छोरीका लागि रित्तो बगैँचाजस्तो बन्छ। दाजुभाइ अझै माया गर्छन् होला, तर भाउजुहरूको आँखा र व्यवहारको डरले त्यो माया गुम्सिन्छ।बोल्न नपाउने, उपहार दिन नहुने, सम्झनामा मात्रै बाँकी त्यो स्नेह -छोरीको लागि दुःखदायी मौनतामा परिणत हुन्छ। एकदिन त्यो क्षण आउँछ, जब छोरी आफ्नै माइतीको ढोकाबाट फर्किन्छे, र आँसु पुछ्दै आफैंसँग भन्छे "अब त्यो घर माइती जस्तो लाग्दैन…" बाबाआमा नहुँदा,त्यो माइतीघरमा छोरीको अधिकार सकिंदो जान्छ। भाउजुहरूका औपचारिक व्यवहार, बुहारीहरूको चुप दृष्टि, र दाजुभाइको ओठमा हराएको स्नेह - यी सबैले गर्दा, छोरी आफ्नै माइतीमा पाहुना महसुस गर्छे। बिहे गरेर गएकी छोरीका लागि माइतीघर तबसम्म ‘आफ्नो’ रहन्छ, जबसम्म बुवा आमा सास फेर्दै हुन्छन्। तर जब ती दुई अनुहार हराउँछन्, त्यो घरमा छोरीको अधिकार होइन, सम्झना मात्र बाँकी रहन्छ।